2%20-%20Kopya-417x417.jpeg)
Para birimlerinin kökeni
Para, insanların herhangi bir ürünün ya da hizmetin değerini ölçüm birimidir. Birbirinden farklı iki nesnenin ederinin ortak bir düzlemde hesaplanmasına aracılık eder. Para her zaman değerli metallerden ya da onun karşılığını vermek vaadindeki kağıtlardan ibaret değildi. Para olarak geçmişte tuz, arpa, buğday ya da büyükbaş hayvanlar kullanılmıştır.
Ancak bu metalar ticarette her zaman kolaylık sağlayamıyordu. Arpa ve buğday uzun süre saklanamıyor, büyükbaş hayvanlar ise daha küçük ödemelerde kullanılamıyordu.
Para olarak bu nesnelerin yanında altın, gümüş gibi metaller de sık kullanılıyordu. Bu metalleri para olarak kullanılmasının birkaç sebebi vardı. Bu değerli metaller, sınırlı sayıda olduklarından değerleri muhafaza altındaydı. Ayrıca, neredeyse kayıpsız olarak eritilerek daha küçük parçalara ayrılabilir ve tekrar birleştirilebilir olmaları, onları daha küçük para birimlerinin üretilebilmesini ve daha kesin değer ölçümünü mümkün kılıyordu. Büyük ve hareketli bir ekonominin işleyişini mümkün kıldıklarından, değerli metaller en uygun adaydı.
Altın ve gümüş, en az deforme olan metallerdir ve bu özellikleri sayesinde yüzyıllar boyunca kendilerini ve kaplama olarak kullanıldıkları nesneyi koruyabildikleri için tercih edilmişlerdir.
Bir değerli metali, sikke ve para sayabilmek için iki özelliği taşıması gerekir. Bunlardan ilki belli bir ağırlığa sahip olmak; diğeri ise belirli bir metalde ve saflıkta olmak. Bu iki özellik bir para birimi için kritik öneme sahiptir ve paranın değerini belirleyen bu iki parametredir.
Antik Kökenler
Sikkenin belli bir ağırlık standardında olmasının önemi birçok para birimlerinin adlarını ölçü birimlerinden almalarıyla göstermiştir. Tartmak fiili birçok para biriminin isminde kendini göstermektedir. Bu 5000 yıl önce dahi Sumerce ve Akkadçada da mevcuttur. Akkadçada “şakalu” fiili hem tartmak hem de ödemek anlamına gelmektedir[1]. Antik Mezopotamya’nın para birimi diyebileceğimiz “şekel” (Sumerce Gin), bir ağırlık birimiydi. Ödemeler, bu ağırlık standardında kesilmiş gümüş ya da altın çubuklarla yapılıyordu. Yine bir Sami dili olan İbranicede de var olan bu kelime, bugün İsrail para birimi olan şekel’in adının kaynağıdır[2].
Roma’da, bir ağırlık birimi olarak gördüğümüz “Libra” Latince "terazi", “tartmak” anlamına geliyordu[6]. Kaynağını buradan alan Lira ve pound günümüzde birçok ülkenin para biriminin adı durumundadır. İngiltere’nin ağırlık birimi olan “Pound” ise Latince Libra ile ölçülmüş anlamındaki “Libra pondo” ifadesinden geliyor[4] ve Lira kelimesinin İngilizcedeki karşılığı olarak kullanılıyor. Zamanla Livre, Lira gibi varyasyonlara dönüşen kelimeyi para birimi olarak Euro’ya geçmeden önce İtalya, Malta ve Güney Kıbrıs gibi ülkeler kullanmıştı.
Osmanlı İmparatorluğu para biriminde reform yaparak 1844'de Kuruş yerine Lira'yı ana para birimi olarak kabul etti[5]. Gümüş bir para olan Kuruş yerine değeri daha sabit altına dayalı lirayı ana birim olarak kullanmaya başladı ve 1 Lira 6.61519 saf altın olarak belirlendi[5]. Osmanlı'nın yıkılışından sonra Türkiye, Mısır, Suriye, Lübnan gibi ülkeler Lira'yı para birimi olarak kabul ettiler ve bugün de kullanmaktadırlar.
Pound ise Birleşik krallık ve birçok İngiliz milletler topluluğu üyelerinin kullandığı para birimi olmuştur. Ayrıca Suriye ve Mısır gibi birçok ülke çift dilli bastıkları paralarda kendi dilleri için Lira'yı İngilizce için Pound kelimesini kullanmayı tercih etmişlerdir.
Antik Atina ve Yunan kentlerinde para için kullanılan birim Drahmi’ydi. Yunanca “bir avuç” anlamına gelen bu kelime[7], bir tartı birimine atıfta bulunuyordu. Oradan Perslere, Perslerden Araplara geçmiş ve dirhem şeklini almıştır. Osmanlı'da da bir ağırlık birimi olarak kullanılan dirhem, Abbasi ve Emevi sikkelerinin de adıydı[8]. Bugün Fas ve Birleşik Arap Emirlikleri'nin kullandığı Dirhem Yunanistan'ın kullandığı Drahmi ve Ermenistan'ın kullandığı Dram buradan gelir[8]. Neredeyse her Yunan şehrinde farklı ağırlıkta olan 6 obulos’dan oluşuyordu. Obulos da “parmak, demir çubuk” gibi anlamlara gelir ve gelir ve bu çubuklar ağırlık birimidir. Yunancadan Aramiceye Polus olarak, oradan da Farsçaya Pul olarak geçen bu kelime Farsçada para anlamı kazanmış ve Türkçede de bu anlamda kullanıldığı olmuştur[9].
Keşifler Çağı ve İspanyol Hakimiyeti
Coğrafi keşifler döneminin başlangıcında, İspanyollar ve Portekizliler, denizcilik alanında önemli ilerlemeler kaydetmişlerdi. 15. yüzyılda, İspanya ve Portekiz, yeni ticaret yolları keşfetmek ve zenginliklerini artırmak amacıyla çeşitli seferler düzenlediler. Bu dönemde İspanya, Amerika kıtasını keşfeden ve fetheden ilk Avrupa ülkesi oldu. Kristof Kolomb’un 1492'de Amerika’ya ulaşmasıyla başlayan bu süreç, İspanyol İmparatorluğu'nun dünyanın en geniş ve en güçlü imparatorluklarından biri olmasına zemin hazırladı[10].
İspanyolların coğrafi keşiflerdeki bu üstünlüğü, özellikle Güney Amerika ve Karayipler'de zengin altın ve gümüş kaynaklarına erişim sağlamalarını mümkün kıldı. İspanyollar, bu değerli madenleri Avrupa'ya taşıyarak ekonomilerini güçlendirdiler ve küresel ticarette güçlü bir konuma geldiler. 16. yüzyılda İspanya, dünyanın farklı bölgelerinden topladığı bu değerli metaller sayesinde ekonomisini geliştirerek, dünya ticaretinin merkezi haline geldi. İspanya'nın fethettiği topraklardan elde edilen bu büyük servet, Avrupa'da enflasyonu tetiklerken, İspanya’nın uluslararası arenadaki para birimlerinin gücünü de artırdı[11].
İspanyollar, ticarette kullanılan para birimlerini de yanlarında taşıdılar. Bu para birimleri arasında "Peso", "Real" ve "Doubloon" (İspanyolca: "Doblón") yer alıyordu.
Peso, özellikle gümüş içerikli para birimiydi ve İspanyol İmparatorluğu'nun dünya ticaretinde bir standart haline geldi. İspanyolcada ağırlık anlamına gelen “Peso” 1490’lı yıllarda bu ağırlık birimine göre tartılmış bir gümüş paranın adı olmuştur[12]. Bugün bu gümüş paranın ismi Meksika, Arjantin, Uruguay, Kolombiya ve birçok Latin Amerika ülkesi kullanmaktadır. Geçmişte İspanya, Euro para birimine geçmeden önce bu birimi kullanmıştı. Ayrıca Filipinler de Piso adıyla Peso'yu para birimi olarak adapte ettiler.
Bu gümüş para birimi, özellikle "peso de ocho" (sekizlik peso) olarak bilinen para, dünya ticaretinde büyük bir öneme sahipti ve İngilizce konuşulan ülkelerde "İspanyol Doları" olarak adlandırıldı. Bunun temel nedeni, peso de ocho'nun Avrupa'daki diğer büyük gümüş paralar, özellikle Almanca'da thaler olarak bilinen para birimi ile benzer ağırlık ve değer taşımasıydı. İspanyol İmparatorluğu'nun geniş ticaret ağı, peso de ocho'nun Amerika'da ve dünyanın birçok yerinde standart bir para birimi haline gelmesine yol açtı. ABD de, İspanyol Doları'nın yaygın kullanımı ve kabul görmesi nedeniyle, 1792'de kendi para birimi olarak doları benimsemeye karar verdi[13]. ABD Doları, İspanyol Doları'na dayalı olarak basıldı ve aynı ağırlık ve gümüş içerikli standartlarla üretildi. Böylece, İspanyol Doları'nın uluslararası ticaretteki etkisi, Amerika'nın bağımsızlığını kazandıktan sonra bile ABD'nin para politikalarını şekillendirdi.
Thaler para biriminin de kökenini açıklamak gerekir. Bohemya Krallığı (Çekya), 1520 yılında Joachimsthal şehrinde gümüş para basmaya başladı ve bu paralara “Joachimsthaler” adını verdi; kısaca "thaler" olarak bilinir[13]. Bu para birimi, tarih boyunca Kutsal Roma İmparatorluğu, Hollanda, Avusturya ve İsviçre gibi birçok Avrupa devleti tarafından kullanılmıştır[13]. Bugün, dünya çapında en yüksek işlem hacmine sahip olan Amerikan Doları ve dolar adını kullanan Kanada, Avusturalya, Singapur ve birçok ülkenin para birimi, bu kelimeden türemiştir.
Bir diğer İspanyol para birimi, Latince kral anlamındaki "Rex" kelimesinin İspanyolcadaki formu olan "Real (İngilizce: Royal)" kelimesinden kökenini alan İspanyol Real’i[14], Amerika kıtasındaki İspanyol kolonilerinde yaygın olarak kullanılan bir para birimiydi ve zamanla bu kolonilerde de yerel para birimleri geliştirilmiş olsa da, Real uzun süre bu topraklarda kullanılmaya devam etti. Bugün Brezilya bu birimi kullanmaktadır. Kullanımı yalnızca Amerika kıtasıyla sınırlı değildi. Kamboçya Rieli, Suudi Arabistan Riyali, İran Riyali, Umman Riyali ve Yemen Riyali isimlerini bu para biriminden almaktadır.
Avrupa'nın diğer bir önemli para birimi Mark, birçok devlette kullanılan bir para birimi veya hesap birimidir ve adını Almanların bir ağırlık birimi olan "mark"tan alır. Kelimenin kökeni, Almanca kökenli üç farklı kelimenin birleşiminden gelir ve 9. yüzyılda Latinceye marca, marcha, marha veya marcus olarak geçmiştir[15]. Tarihsel olarak mark, özellikle altın ve gümüş gibi değerli metallerin ağırlığını ölçmek için kullanılan bir birimdi ve genellikle 8 troy ons (yaklaşık 250 gram) ağırlığında olurdu. Orta Çağ boyunca bu ölçü biriminde önemli farklılıklar görülse de, mark Avrupa’da yaygın olarak kullanılmıştır[15].
19. yüzyılın sonlarında Alman İmparatorluğu tarafından resmi para birimi olarak kabul edilen mark, 20. yüzyıl boyunca Almanya’nın ekonomik gücünü temsil etmiştir. Reichmark yani Mark, altın standartına oturulmuştu[16]. 1914 yılında altın standardından çıkartılmış ve 1918-1923 yılları arasında "Papiermark (kağıt mark)" olarak anılmıştır[16]. I. Dünya Savaşı'nın yıkıcı etkisinden sonra değersizleşen Mark'ın itibarını geri kazandırmak için yeterince altın olmayınca, altına değil; araziye dayalı "Rentenmark (Kira, İpotek mark)" 1923 yılında dolaşıma sokuldu[17]. Bu paraya yılda iki kere kira verme taahüdünde bulunuldu[27]. 1925 yılında basımı bitirilip yerini Reichmark dolaşıma sürülse de, tedavülden çekilmesi ve yerini Deutchemark'a bırakması 1948 yılını buldu[17]. Alman ekonomisinin yeniden inşa sürecinde önemli rol oynayan Deutsche Mark, 2002 yılına kadar tedavülde kalmış ve sonrasında yerini Euro'ya bırakmıştır. Günümüzde ise "mark" ismini taşıyan tek para birimi, Bosna-Hersek'in konvertibl markıdır.
Kazakistan'ın para birimi olan "Tenge," adını eski Türkçedeki "tamga (damga)" kelimesinden[18][19] alır ve bu anlam Almancadaki "Mark" ile paralellik gösterir. Bu terim, Orta Asya'da kullanılan çeşitli ağırlık ve ölçü birimlerinden türemiştir. Tenge, Kazakistan bağımsızlığını kazandıktan sonra 1993 yılında resmi para birimi olarak kabul edilmiştir. Ayrıca eski dönemlerde Tenge adı Rusçaya Denga(деньга́) para birimi adıyla girmiş ardından genel olarak para anlamını kazanmıştır[19].
İtibarlı Paralar
Belirli bir ağırlık standardına uygun basılan sikkeler genellikle altın ve gümüşten üretilmiştir. Ancak gümüş, altına göre daha bol ve ulaşılabilir bir metal olduğundan, birçok devlet tarafından standart para birimi olarak benimsenmiştir. Gümüş, yaygın kullanım için uygunken, altın ise genellikle daha büyük ticari işlemler için tercih edilmiştir. Bu nedenle, altın sikkeler yüksek değeri temsil ederken, gümüş sikkeler günlük ticaretin temelini oluşturmuştur. Bu durum, birçok para biriminin adının gümüş sikkelere dayanmasının arkasındaki temel sebeplerden biridir. Yazılı kaynaklarına ulaşabildiğimiz en eski dillerden olan Sumercede KU.BABBAR (temiz + beyaz) kelimesi hem “gümüş” anlamında hem de “para” anlamında kullanılmıştır[20]. Yine Sumerceye yakın eskilikte olan Akkadçada “kaspum” kelimesi hem “gümüş” hem de “para” anlamına gelmektedir[21]. Beş bin yıl önceden verdiğimiz bu örneğin benzerlerini bugün de görmek mümkündür. Modern dillerden bir örnek, Fransızcada “Argent” hem para, hem de gümüş anlamındadır ve Latince gümüş demek olan “Argentum” kelimesinden gelir. Gümüşün para anlamında kullanımlarına bir örnek de Osmanlıda gümüş bir para olan “Akça / Akçe” kelimesinin, Kırımtatarca gibi bazı Türki dillerde ve Türkçede para anlamında kullanılabiliyor olması gösterilebilir.
Gümüş ve gümüş sikkeler, sadece para anlamında değil, aynı zamanda birçok para biriminin isminin de kaynağı olmuştur. Romalılar, MÖ 211 yılında “denarius” adı verilen gümüş sikkeleri tedavüle soktular. Denarius, Latince'de “on” anlamına gelen “deni” kelimesinden türemiştir[22], çünkü başlangıçta bu sikke, 10 “as” (Roma bronz sikkesi) değerindeydi. Denarius, Roma İmparatorluğu'nun en yaygın kullanılan para birimi haline gelerek, imparatorluğun sınırları boyunca ticaret ve ekonominin bel kemiğini oluşturdu[22]. Gümüşten yapılmış olan denarius, yüksek saflıktaki gümüş içeriği ile güvenilir ve değerli bir sikke olarak kabul edildi. Bu özellikleri sayesinde, Roma İmparatorluğu’nun çöküşünden sonra bile denarius ismi, birçok bölgedeki para birimlerini etkilemeye devam etti. Bizans İmparatorluğu'nda “denarius” kelimesi, “denarion” ya da “dinárion” olarak evrildi ve gümüş sikkeler için kullanılmaya devam etti[22]. Bu terim, zamanla farklı dillere ve kültürlere yayılırken, özellikle Arap Yarımadası’nda ve İslam dünyasında, para birimlerinin adlandırılmasında etkili oldu[23].
İslam’ın genişlemesiyle birlikte, Araplar Romalıların denariusunu benimsedi ve buna “dinar” adını verdiler[23]. İslam medeniyetinin geniş sınırları içinde dinar, İslam dünyasının en önemli para birimlerinden biri oldu. Günümüzde birçok Arap ülkesinin para birimi hala "dinar" adını taşımaktadır. Örneğin, Ürdün, Cezayir, Irak, Kuveyt, Libya, Bahreyn ve Tunus gibi ülkelerin para birimi dinar olarak adlandırılır.
Bunun yanı sıra, Roma denariusunun ismi, Balkanlar’da da para birimlerine adını verdi. Yugoslavya ve Sırbistan'da kullanılan “dinar”, doğrudan denarius isminin devamı niteliğindedir. Sırp Dinarı, tarih boyunca bölgedeki ticaret ve ekonomik ilişkilerde önemli bir rol oynamış, ismi ise Roma İmparatorluğu’nun mirasını yansıtmaya devam etmiştir.
Özetle, Roma'nın gümüş sikkesi denarius, antik dünyanın sınırlarını aşarak, modern zamanlara kadar etkisini sürdürmüş, hem Arap Yarımadası’nda hem de Balkanlar’da birçok para biriminin isim kaynağı olmuştur.
Roma'nın gümüş sikkesi denarius’un antik dünyadaki etkisi gibi, Hindistan’da kullanılan rupi de tarihin derinliklerine uzanır. "Rupi" terimi, Sanskritçe'deki "rūpya" kelimesinden türemiştir ve bu kelime "işlenmiş gümüş" veya "gümüş para" anlamına gelir[24]. Rupinin kökenleri M.Ö. 3. yüzyıla kadar gitmekte olup, özellikle Maurya İmparatorluğu döneminde, Kral Ashoka zamanında ilk kez ticaret ve alışverişte kullanılmaya başlamıştır. Bu dönemde basılan "rūpyarūpa" adlı gümüş sikkeler, hem değerini hem de ismini işlenmiş gümüşten alıyordu[24].
Ancak, modern anlamda standart bir "rupi" olarak bilinen gümüş para birimi, 16. yüzyılda Sher Shah Suri tarafından tanıtılmıştır. Sher Shah Suri, yaklaşık 11,34 gram ağırlığında bir gümüş sikke bastırmış ve bu sikke daha sonra hem Hindistan’da hem de çevresindeki bölgelerde yaygın olarak kabul görmüştür[24]. Rupinin bu formu, sonraki dönemlerde Mughal ve İngiliz sömürge yönetimi altında da kullanılmaya devam etti ve birçok ülkede para sistemlerinin temeli haline geldi.
Özetle, rupi terimi ve kavramı M.Ö. 3. yüzyıla kadar uzansa da, modern anlamda kullanılan rupi 16. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Bugün hala Hindistan, Pakistan, Nepal, Sri Lanka ve Endonezya'nın para birimi olarak kullanmaktadır[24].
Gümüş paralardan yola çıkarak isimlerini para birimlerine veren sikkelerden bahsettik, şimdi ise sıra altın paralarda. Altın, nadir bulunması ve yüksek değeri nedeniyle tarih boyunca büyük işlemler ve zenginlik sembolü olarak kullanıldı. Genellikle krallar ve imparatorluklar tarafından prestij göstergesi olarak basılan altın sikkeler, zamanla öyle ünlendi ki, isimleri para birimlerine ilham kaynağı oldu.
Bunlardan ilki Franc, ilk kez 1360 yılında Fransa Kralı II. Jean tarafından altın bir sikke olarak basılmıştır[25]. Bu sikke, Fransa'nın para birimi olarak kullanılmaya başlamış ve ismini "Francia" kelimesinden almıştır. Latince "Francia" kelimesi, özgürlük anlamına gelen "francus" kelimesiyle ilişkilidir ve bu sikke, Fransa'nın bağımsızlığını simgeleyen bir anıta işaret ediyordu[25].
Franc zamanla Fransa dışında Belçika, İsviçre gibi birçok ülkenin para birimi olarak benimsendi. Bugün bile İsviçre ve birçok eski Fransa sömürgesi Afrika ülkesi franc kullanmaya devam etmektedir[25]. Ne kadar eski olduğunu görmek için yazımızı okuyun.
Bir diğer Avrupa altın parası Gulden, Cermen dillerinde "altın" anlamına gelen "Gold" kelimesinden türemiştir ve orijinalde altın bir sikkeyi ifade ederdi[26]. İlk kez 13. yüzyılda Kutsal Roma İmparatorluğu’nda basılan gulden[26], zamanla Hollanda, Avusturya ve Macaristan gibi ülkelerde para birimi olarak kullanılmaya başlandı. Özellikle Hollanda'da uzun süre resmi para birimi olarak kaldı. 2002 yılına kadar Hollanda Guldeni, Euro'ya geçene kadar Hollanda'nın resmi para birimiydi. Gulden ismi Surinam Guldeni ve Hollanda Antilleni Guldeni para birimlerinde varlığını sürdürmektedir.
Polonya Zlotisi, adını Lehçe'de ve birçok Slav dilinde "altın" anlamına gelen "Złoty" kelimesinden alır[27]. 16. yüzyılda Polonya'da kullanılan altın paralar, halk arasında "Zloti" olarak anılmaya başladı. Zamanla bu isim, Polonya'nın resmi para birimi haline geldi ve halen kullanılmaktadır. Bu altın sikke, Polonya'nın ekonomik ve ticari gücünü simgelerken, aynı zamanda halkın dilinde de kalıcı bir yer edindi.
Kırgızistan ve Özbekistan'ın para birimi olan "Sum" ya da "Som"un kökeni, Orta Asya'daki tarihsel para birimlerine dayanır. "Som" kelimesi, Türk dillerinde "saf, arı" anlamına gelir ve çoğunlukla altını tanımlamak için kullanılır[28]. Bu yüzden "Som", tarih boyunca saf ve değerli olanı ifade etmek için kullanılmıştır. Sovyetler Birliği'nin çöküşünün ardından Özbekistan, Kırgızistan bağımsızlığını kazandıktan sonra 1993 yılında "Som"u resmi para birimi olarak kabul etmiştir.
Diğer Kökenler
Özetle, baktığımızda para birimlerinin ezici çoğunluğu isimlerini bir ağırlık biriminden ya da gümüş ve altın kalitesi herkes tarafından kabul görmüş saygın bir paradan almaktadır. Paranın değerinin içerdiği metal değeriyle ölçüldüğü bir dönemde gayet anlaşılır bir durumdur. Bugün cebimizdeki 1 Liralar 2009 yılından 2022 Yılına kadar 8.2 gram olarak darp edildiler[29]. Ancak 2023 ve sonrasında ağırlığı 6.6 grama düşürüldü. Bugün bizim için pek bir önemi olmasa da 19. yy ve öncesinde paranın değerini doğrudan %25 kadar düşürebilecek bir eylemdi.
Kökenleri bu iki olgu ile açıklanmayan ancak yine de bizce bahse değer önemli para birimlerine burada yer vermek istedik.
Yuan (元), Çin para biriminin adıdır ve kelime anlamı olarak "yuvarlak" ya da "dairesel" anlamına gelir[30]. Bu isim, Çin'in ilk modern para birimleri olan yuvarlak metal sikkelerin şekline atıfta bulunur. Yuan’ın tarihi, 19. yüzyılda, Çin'in Batı ile ticaretinin arttığı ve modern anlamda para birimlerinin şekillenmeye başladığı döneme dayanır. Qing Hanedanlığı döneminde, gümüş sikkeler kullanılırken, bu sikkelerin yuvarlak ve delikli olması "yuan" ismini yaygınlaştırdı[30]. 20. yüzyılın başlarında Çin Halk Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla birlikte, Çin Yuanı resmi para birimi haline geldi.
Kore para birimi olan "Won" (원), Çince "yuan" kelimesinden türemiştir ve aynı şekilde "yuvarlak" anlamına gelir[30]. Kore'de Won, ilk olarak 1902 yılında Kore İmparatorluğu döneminde kullanılmaya başlandı. Ancak, Japon işgali sırasında Kore para birimi Japon Yen'i ile değiştirildi. Kore, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra bağımsızlığını kazandığında, hem Kuzey Kore hem de Güney Kore kendi Won para birimlerini çıkardılar. Güney Kore'de Kore Wonu, şu anda resmi para birimi olarak kullanılmaktadır. Kuzey Kore ise kendi "Kuzey Kore Wonu"nu kullanır. Won kelimesi, tarihsel olarak Çin ve Kore'nin ortak kültürel geçmişine ve para birimlerinde yuvarlak sikke kullanımına işaret eder.
Japonya'nın para birimi olan Yen (円), yine "yuvarlak" anlamına gelen bir terimdir ve aynı kökten gelir[30]. Japonya, Meiji Restorasyonu döneminde, Batı tipi bir ekonomi sistemi kurmaya çalışırken, 1871 yılında Yeni resmî para birimi olarak kabul etti. Yen, ilk başta metal ve kağıt paralar şeklinde basıldı ve Batı’nın ekonomik sistemlerine benzer bir şekilde ulusal ve uluslararası ticarette kullanılmak üzere oluşturuldu. Yen ismi, gümüş ve altın sikkelerin yuvarlak şekline atıf yapar ve Çin Yuanı ile aynı etimolojik kökeni paylaşır. Yen, bugün Japonya'nın resmi para birimi olmaya devam etmektedir ve dünya genelinde en çok işlem gören para birimlerinden biridir.
Bu üç para birimi (Yuan, Won ve Yen) aynı etimolojik kökeni paylaşarak Asya kültürlerindeki tarihsel ve ticari bağların bir yansımasıdır.
Moğolistan’ın resmi para birimi olan Tögrög (Төгрөг), Moğolca’da "daire" veya "yuvarlak" anlamına gelir[30]. Bu isim, tarih boyunca yaygın olarak kullanılan yuvarlak şekilli metal sikkelerin formuna atıfta bulunur. Tögrög kelimesi, aynı etimolojik kökene sahip olan Çin Yuanı, Kore Wonu ve Japon Yeni ile benzerlik taşır; hepsi Asya kültüründe yuvarlak sikkelerle ilişkilidir. Anlam olarak diğerleri ile benzeşse de köken olarak onlardan ayrıdır. Tögrek Moğolca ve Türki dillerde karşılaşılan "tögerek" ya da "tekerlek" kelimelerinden kaynağını alır[31][32].
Schilling, Almanca kökenli bir kelime olup “kesmek” anlamına gelen “schillen” fiilinden türemiştir[33]. Orta Çağ’da gümüşten yapılan bu küçük sikke, değeri yüksek olan paraların kesilerek bölünmesiyle elde edilirdi. Bu uygulama, schilling isminin oluşmasına zemin hazırlamıştır. 13. yüzyıldan itibaren Avrupa’da yaygın olarak kullanılan schilling, Avusturya ve Almanya gibi ülkelerde çeşitli dönemlerde para birimi olarak kabul edilmiştir.
Schilling ismi, kolonileşme döneminde Doğu Afrika’da da etkisini göstermiştir. Özellikle Almanya ve Britanya’nın sömürge faaliyetleri sırasında para birimi olarak Doğu Afrika Schillingi olarak tanıtıldı[34]. Günümüzde Kenya, Uganda ve Tanzanya gibi bazı Doğu Afrika ülkelerinde kullanılmaktadır. Bu ülkelerdeki şilin, bölgenin para birimi olarak zamanla yerel ekonomiye entegre olmuş ve modern kullanımda schilling ismi "şilin" olarak yerelleşmiştir.
Ruble (Rusça: рубль), Rusya, Belarus ve geçmişte bazı diğer eski Sovyet ülkelerinde kullanılan para biriminin adıdır. Ruble kelimesi, Rusçadaki "рубить" (rubit) fiilinden türemiştir ve bu kelime "kesmek" veya "bölmek" anlamına gelir[35]. Ruble'nin kökeni, 13. yüzyılda gümüşten yapılan büyük külçelerin bölünmesiyle elde edilen parçalarla ilişkilidir. O dönemde, ticarette kullanılan bu gümüş külçeler, "grivna" olarak biliniyordu ve bu külçelerden bir parça kesildiğinde, ortaya çıkan bu küçük parçaya "ruble" denirdi. Bu, ruble kelimesinin "kesilmiş parça" ya da "bölünmüş külçe" anlamına gelmesini sağlar. Grivna ise bugün Ukrayna'nın para birimidir.
Hollanda’da kullanılan “leeuwendaalder” (aslan taleri/doları) adı verilen gümüş sikke, Romanya, Moldova ve Bulgaristan’da dolaşımda olan önemli bir para birimiydi[38]. Adı, "aslan" anlamına gelen "leeuw" kelimesinden türemiştir. Leeuwendaalder sikkesi, Romanya'da “leu”, Moldova'da “leu” ve Bulgaristan'da “lev” olarak bilinen para birimlerinin adını vermiştir. Hem Romanya hem Moldova’da “leu”, Bulgaristan’da ise “lev” kelimesi aslan anlamına gelir ve bu ülkelerin para birimlerinin isimleri bu sikkeden gelmektedir[38].
Crown, Baltık ve Avrupa’nın bazı bölgelerinde kullanılan para birimlerinin adıdır. "Crown" kelimesi, Latince "corona"dan türemiştir ve "kraliyet tacı" anlamına gelir. Monarşiyle ilişkilendirilen taç, kraliyet gücünü simgelediğinden birçok Avrupa ülkesinin para birimlerine adını vermiştir. Özellikle 1892’de Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun altın standardına dayalı "kron" para birimini tanıtmasıyla, bu isim yaygınlaştı[39]. Bugün İsveç, Norveç, Danimarka’da "krona" veya "krone", Estonya ve İzlanda'da "kroon" olarak bilinen para birimleri hala kullanılmaktadır.
Tüm bu isim kökenlerinin dışında çok daha farklı bir arkaplana sahip olması ve organizasyon parası olması sebebiyle Euro'yu ayrı bir yere koymak gerekir.
Euro, Avrupa Birliği'ne (AB) üye olan birçok ülkenin ortak para birimidir ve Euro Bölgesi’nde kullanılan resmî para birimidir. Euro’nun ortaya çıkışı, Avrupa Birliği'nin ekonomik entegrasyon ve siyasi birlik çabalarının bir parçası olarak 20. yüzyılın sonunda gerçekleşmiştir. Euro, Avrupa Birliği'ne üye ülkeler arasında ticareti kolaylaştırmak, ekonomik istikrarı artırmak ve ortak bir ekonomik kimlik yaratmak amacıyla oluşturulmuştur.
Euro, Avrupa Birliği’nin (AB) ortak para birimi olarak 1 Ocak 1999 tarihinde dijital, 2002 yılında ise fiziksel olarak dolaşıma girmiştir. İsmi, “Avrupa” kelimesinden türemiştir ve kıtadaki birliği ve ekonomik işbirliğini sembolize eder[37]. AB'nin amacı, tek bir para birimi kullanarak ticareti ve ekonomik entegrasyonu kolaylaştırmaktı, bu nedenle Euro, Avro Bölgesi olarak bilinen üye ülkelerin ortak para birimi haline geldi.
Euro'nun sembolü "€," Eski Yunan harfi epsilon’dan esinlenmiş olup, aynı zamanda Avrupa (Europe) kelimesinin ilk harfini ve kıtadaki tarihsel mirası temsil eder[37]. Bu sembol, AB'nin ortak kimliğini ve ekonomik gücünü vurgulamak amacıyla tasarlanmıştır.
Euro ismi, Avrupa kıtasını temsil eden "Europe" kelimesinden türemiştir. İsim seçimi, AB’nin ekonomik entegrasyon sürecini ve kıta genelinde birliği simgelemek amacıyla yapılmıştır. 1995 yılında Madrid Zirvesi’nde, Avrupa Komisyonu, ortak para birimine "euro" adını verme kararı aldı. Bu isim, Avrupa'nın çeşitli dillerinde kolayca telaffuz edilebilecek ve bütün ülkelerde aynı anlamı taşıyabilecek bir terim olarak seçildi[37].
Euro, AB içinde büyük bir başarı olarak kabul edilse de, tüm AB ülkeleri bu para birimine geçmedi. İngiltere, İsveç ve Danimarka gibi bazı ülkeler, kendi ulusal para birimlerini korumaya karar verdiler. Ancak Euro Bölgesi'ne katılan 19 ülke, euroyu resmi para birimi olarak kabul etmiş ve ekonomi politikalarını ortak bir çerçevede yürütmektedir.
#/media/File:1Mark1875.jpg){kind=link}
Yorum Yap