Sanatla Krize Meydan Okumak: Notgeldlerin Hikayesi

Acil durumlar, insanların yaratıcılığını en üst düzeye çıkardığı zamanlardır. Bu, özellikle para birimlerinin tükenmeye başladığı ve yerel toplulukların kendi acil paralarını yaratmak zorunda kaldığı bir dönem olan I. Dünya Savaşı sonrası için geçerlidir. Notgeld'ler hem ekonomide getirdiği çözüm ve tasarımlarının çeşitliliğiyle bu yaratıcılığın en büyük örneklerinden. Notgeld Almanca "acil para / ihtiyaç parası" anlamına gelmektedir. I. Dünya Savaşı sonrası yaşanan ekonomik sıkıntılar sırasında, özellikle para arzı sıkıntısını gidermek ve yerel ekonomileri desteklemek amacıyla başta Almanya ve Avusturya olmak üzere çeşitli ülkelerde şehirler ve kurumlar tarafından kullanıma sunulmuştur.

Notgeld'e olan ihtiyacın ortaya çıktığı ortam

    Almanya I. Dünya Savaşı'na girmeden önce savaşta stratejik olabilecek bakır, nikel ve gümüş gibi metallerden olan paralarını toplama kararı aldı^[1] ve bu zamanla piyasada para arzı sorunu oluşturmaya başladı. Bu sıkıntıyı ilk hisseden ticari işletmeler oldu. Ödemeleri gereken miktar kadar dolaşımda para bulamayan Bürgerliches bira fabrikası çareyi kendi notgeldlerini basmakta buldu^[2](Resim 1).

Yine aynı şekilde bir ayakkabı fabrikası işçilerinin maaşlarını ödeyebilmek için kendi notgeldlerini basma yoluna gittiler (Resim 2).

    Bu fabrikaların bastıkları paraları bugün kullanımda olan çeklere benzetebiliriz. Herhangi bir sebeple ödenemeyen ya da gelecekte ödenecek olan bir paranın yerine verilen çekler, çeki veren kişilerin güvenilirlikleriyle para yerine kullanılırlar. Hatta karşılığını almadan bir mal ya da hizmet karşılığında çekin el değiştirmesi de mümkündür. Bu erken dönem notgeldler de saygın şirketlerin güvenilirliği altında değiş-tokuş edilmiş olmalılar. Bu da paranın yerini tuttuğunu söylemek için yeterli bir işlevdir.

    Bahsettiğimiz iki notgeld 1914 yılının ağustos ayında yani I. Dünya Savaşı'nın başlamasından 3 gün sonra dolaşıma sürülmüşler. 1914 yılının sonlarına doğru Alman merkez bankasının banknot arzını çoğaltmasıyla notgeldlere olan ihtiyaç azalmış ve piyasadan çekilmeye başlamıştır.

    Nikel ve bakır gibi stratejik metaller savaş malzemesi yapımında kullanılmak adına toplanmaya devam ediyordu. Nikel aşınmaya dirençli askeri malzeme ve zırh üretiminde kullanıldığından madeni para basımında kullanılamayacak kadar önemliydi. Bakır da iletkenliği yüksek bir metal olarak haberleşmeyi sağlayan kablolarda kullanılıyordu. Ayrıca çinko ile alaşımından pirinç üretiliyor ve bu da kurşun kovanı olarak kullanılıyordu. Böylece savaşın ilerleyen yıllarında para kıtlığı kendini tekrar göstermiş bu da notgeldler için yeni bir evreyi başlatmıştır^[1]. 

Notgeldlerin koleksiyonerler tarafından farkedilmesi

    Notgeldlerin ilk örnekleri daha amatörce, daktilolarda ya da elle üretilirken, yeni dönem notgeldler profesyonel matbaalar tarafından basılıyordu. Ayrıca bu notgeldlerin tasarımlarının koleksiyonerler tarafından da talep edildiği görülünce, çok çeşitli konularda ve renklerde notgeldler basılmaya başlandı.

    Savaşın sonlarına doğru Notgeld basımı daha da profesyonel bir hal aldı. Matbaacılar, hoş tasarımları ve canlı renkleriyle dikkat çeken notgeldler üretmeye başladılar. Bu yeni dönem Notgeldler, artık sadece ekonomik bir ihtiyacı karşılamaktan öte, koleksiyoncuların da ilgisini çekmeye başlamıştı.

    

    

    Talebin farkına varan basım kuruluşları, ekonomik zorunluluklar sona erdikten sonra bile devam etti. 1921'de ise, notlar çoğunlukla ve genellikle son derece renkli basıldı. Bu notlar yerel binaları, manzaraları, folkloru ve politikayı tasvir ediyor, birçok konuyu kapsıyordu. Her biri, genellikle aynı değerde 6, 8 veya daha fazla nottan oluşan seriler halinde yayımlandı ve çoğu zaman kısa bir hikaye anlatıyor, sık sık alaycı ve hayal gücü yüksek çizimlerle süsleniyordu. Notların koleksiyon değerini artırmanın yanı sıra, onları bir hikaye anlatma aracı olarak da öne çıkarıyordu. Notgeldler, artık sadece bir ödeme aracı olmanın ötesinde, bir dönemin kültürel ve sosyal dokusunu yansıtan koleksiyonluk eserler haline gelmişti. Bu, Notgeldlerin nasıl bir zamanlar ekonomik bir krizin ürünü olarak ortaya çıktığından, zamanla sanat ve koleksiyonun birleştiği benzersiz bir alan yarattığını gösteriyor.
    Bu sadece koleksiyon için tasarlanmış setler, dolaşıma girmesi hiçbir zaman amaçlanmamıştı ve Serienscheine (bir seri olarak çıkarılan parçalar) olarak biliniyordu. Çoğu zaman, Notgeld basıldığında notun geçerlilik süresi çoktan dolmuş oluyordu. Bu yüzden, genellikle dolaşıma çıkmamış durumda bulunurlar ve dünya genelindeki koleksiyoncular tarafından en çok tercih edilenler arasındadır.
    

Enflasyon sonrası dönem

    1922 yılında Almanya'da enflasyon kontrolden çıkmaya başladı ve hiperenflasyonun zirvesine ulaştı. Yıl boyunca, markın değeri giderek hızlanan bir şekilde düşmeye başladı ve gitgide daha yüksek değerlerde yeni para basıldı. Reichsbank, tüm bu yeni notların lojistiğiyle başa çıkamaz hale geldi ve yine Notgeld basıldı. Bu sefer yüzlerce ve ardından binlerce Mark değerinde.

     1923 Temmuz'unda, Reichsbank ekonomi üzerindeki kontrolünü tamamen kaybetmişti. Notgeld, artan fiyatlarla başa çıkmak için bir matbaaya erişimi olan her şehir, kasaba, işletme veya kulüp tarafından basıldı; piyasayı sel gibi kapladı. Notgeld küpürleri, eylül ayına gelindiğinde on milyonlar; Ekim'de milyarlar; Kasım'da ise trilyonlar seviyesine çıkmıştı.

    12 Kasım'da Reichsbank, Mark'ın değersiz olduğunu ilan etti ve tüm basımı durdurdu. Artık Notgeld, buğday, çavdar, yulaf, şeker, kömür, odun, doğal gaz miktarları ve elektriğin kilovat saatleri gibi emtialar veya diğer para birimleri şeklinde değerlendiriliyordu. Bu parçalar, "sabit değerli" anlamına gelen Wertbeständige olarak biliniyordu. Ayrıca, sıkıştırılmış kömürden yapılmış Notgeld madeni paralar da vardı. Bunlar oldukça nadir hale geldi, çünkü çoğu sonunda gerçek kömür karşılığında takas edildi. Hatta bazıları yakıt olarak kullanılmış olabilir.

    Almanya, 15 Kasım 1923 tarihine kadar süren bu kaotik süreçten, bir başka yaratıcı çözümle çıkış yaptı. Savaş sonrası, parasını destekleyecek altın rezervlerine sahip olmayan Almanya, bunun yerine tarım arazilerini teminat olarak göstererek, Rentenmark adında yeni bir para birimi tanıttı.^[3] Bu strateji, ülkenin ekonomik temellerini yeniden sağlamlaştırmada önemli bir adım oldu. Rentenmark'ın piyasaya sürülmesi, zamanla Notgeldlerin piyasadan çekilmesine neden oldu. Ancak, koleksiyon değerine sahip olmaları sayesinde, birçok Notgeld koleksiyonerler tarafından korunarak günümüze kadar ulaşmayı başardı. Dolaşıma sunuldukları andan itibaren koleksiyon objesi olarak kabul edilmeleri, onları sadece ekonomik bir krizin ürünü olmanın ötesinde, tarihi bir derinliğe ve zenginliğe sahip eşsiz parçalar haline getiriyor.

    Bugün, Notgeldler sadece o dönemin ekonomik şartlarını değil, aynı zamanda insan ruhunun yaratıcılığını, direncini ve umudunu da temsil etmektedir. Koleksiyonerler tarafından korunan ve değer verilen bu eserler, geçmişle bağımızı güçlendiren, bize tarihin sadece zorluklardan ibaret olmadığını, aynı zamanda insanlığın bu zorluklar karşısında nasıl birleştiğini ve yenilikler yarattığını hatırlatan değerli belgelerdir.